گروه خشکسالی و تغییر اقلیم

ضرورت

به‌طور کلی مناطق خشک و نیمه خشک جهان در محدوده‎های بین عرض‎های جغرافیایی 15 تا 30 درجه شمالی و جنوبی قرار گرفته‎اند و وسعتی در حدود 7/44 میلیون کیلومترمربع را شامل می‎شوند. حدود 39% از این مساحت جزء مناطق خشک محسوب می‎گردد که قسمت عمده آن برای زراعت مساعد نیست. در مناطق خشک و نیمه خشک علاوه بر میزان بارندگی کم، توزیع بارندگی از فصلی به فصل دیگر و از سالی به سال دیگر متغیر بوده و بنابراین پیش‎بینی میزان و توزیع آن بسیار مشکل است. در کشور ما نیز  بجز سواحل دریای خزر و قسمت‎های کوچکی از شمال غربی کشور بقیه مناطق تماماً جزء نقاط خشک و نیمه خشک محسوب می‎گردند و این در حالی است که مناطق خشک کشورمان نسبت به مناطق نیمه خشک آن، از وسعت بیشتری برخوردار است. نواحی خشک از لحاظ منابع معدنی غنی می باشند ولی از نظر آب کمبود دارند، بنابراین مواجه با مشکلات اکولوژیکی هستند. خشکسالی و قحطی مناطق خشک را تهدید می­کند. لذا در كليه سياست‌گذاري‌ها و برنامه­ريزي‌ها جهت كشاورزي، آبياري و منابع طبيعي، مؤلفه خشكي اقليمي بعنوان مهم‌ترين عامل تعيين كننده جهت برنامه‌ها بايد مورد توجه قرار گيرد.

وجود اقليم­هاي خشك، نيمه خشك، كوهستاني، نيمه كوهستاني و صحرايي در قسمت اعظم و قريب به اتفاق كشور ايران موجب شده است كه محدوديت منابع آب از نقطه نظر توزيع زماني و مكاني عامل اصلي برنامه­ريزي در توسعه اقتصادي و به ويژه كشاورزي كشور باشد. در چنين شرايطي ارزش اقتصادي آب و علاوه  بر آن ارزش حياتي آن بسيار چشمگير است و لذا توجه خاص به بحث استحصال آب و توسعه و تطبيق آن با شرايط اقليمي، اقتصادي، اجتماعي و محلي را در مناطق مختلف كشور طلب مي‌نمايد.

استفاده از منابع آبي بالقوه مانند شبنم، سيل، مه، جريان آب زير قشري، جريان­ هواي پر رطوبت، سطوح آبگير باران، قنات و .... از جمله مواردي است كه در تمدن قديم ايران و در تاريخ كنوني بسياري از كشورهاي داراي اقليم سخت مورد استفاده قرار گرفته­اند و با هزينه­هاي بسيار كم توانسته­اند نياز آبي قابل توجهي را مرتفع سازند. اين امر از آن روي اهميت بيشتري مي­يابد كه معمولاً ارزش حياتي آب استحصال يافته از ارزش اقتصادي آن بيشتر است و علاوه بر آن در بسياري از موارد، آب استحصال شده از ارزش امنيتي و استراتژيكي قابل توجهي نيز برخوردار است.  در بخش قابل توجهي از كشور، شبنم به عنوان يك منبع استحصال آب از دير باز مورد استفاده قرار گرفته است اما با شروع عصر ماشين و ورود فن­آوري­هاي نوين به كشور، اين روش مانند قنات به تدريج منسوخ گرديده است.

در بسياري از مناطق كشور به ويژه در مناطق كوهستاني و ساحلي در ايام قابل توجهي از سال، مه و جريان‌هاي جوي پر رطوبت به عنوان يك پديده اقليمي شاخص مطرح هستند و قابليت آن را دارند كه از طريق توسعه تكنيك­هاي مناسب، بخشي از آب مورد نياز گياه را مستقيماً تامين نمايند و يا به صورت رطوبت مفيد در خاك ذخيره گردند.

سيلاب، به دليل شرايط اقليمي حاكم، سهم عمده­اي در سيكل هيدرولوژيك و توزيع زماني و مكاني منابع آب كشور دارد. از طرف ديگر تغييرات اقليمي و كاربري اراضي، موجب شده است كه رژيم سيلاب­ها به تدريج وحشي­تر شده و حالت تخريبي آنها شديدتر گردد. از اين روي ضرورت جدي در امر پژوهش و توسعه مديريت و بهره­برداري از سيلاب با هدف ارائه راهكارهاي عملي براي بهره­برداري بهينه و كاهش خسارات ناشي از آن به چشم مي­خورد. وجود عرصه­هاي وسيع متشكل از مخروط­هاي افكنه و دشت‌هاي آبرفتي درشت دانه در كشور، بستر مناسبي براي اجراي طرح­هاي پخش سيلاب را فراهم ساخته است تا علاوه بر ذخيره سيلاب­ در سفره­ آب زيرزميني، بستر اقتصادي مناسبي را از طريق توسعه منابع خاكي و افزايش حاصلخيري آنها فراهم آورد.

همچنين وجود اراضي كشاورزي ديم و فارياب وسيع در دشت­هاي پاياب و مجاور رودخانه­هاي سيلابي سبب مي­شود. آبياري سيلابي، كه از ديرباز مورد توجه كشاورزان ايراني بوده، به صورت يك روش استحصال آب مورد توجه قرار گيرد. سطوح آبگير باران به عنوان روش استحصال مستقيم آب باران و ذخيره آن در عمق ريشه خاك از ديگر زمينه­هاي استحصال آب است كه سوابق ارزشمندي در كشور ما و ساير كشورها دارد. لذا با توسعه اين روش از طريق بهره­گيري از مواد و تكنيك­هاي جديد و تطبيق آن با شرايط متنوع اقليمي كشور، مي‌توان گام مهمي در جهت شناخت و توسعه منابع آب كوچك كشور و كشاورزي برداشت.

اهداف

توسعه راهبردهاي اساسي در زمينه خشكي اقليمي و گستره تأثيرات آن بر فعاليت‌هاي كشاورزي و منابع طبيعي در زمينه‌هاي مختلف و وابسته به محدوده­ي اين فعاليت‌ها، پيشنهاد سياست‌ها و استراتژي‌هاي اجرايي و تحقيقاتي به بخش‌هاي مختلف كشاورزي، ارائه روش­هاي جديد و بهينه­سازي روش­هاي سنتي بهره‌برداري از منابع آب بالقوه مانند شبنم، جريان زيرقشري، سيلاب، مه، جريان هواي پررطوبت، سطوح آبگير باران، حفظ رطوبت خاك و ... در جهت توسعه منابع آبي كوچك براي مصارف كشاورزي و منابع طبيعي.

وظايف