تغییرات اقلیمی و رخدادهای سیل فروردین ۱۳۹۸

بارندگی‌های شدید در برخی نقاط و کمبود بارندگی در برخی نقاط دیگر روی زندگی بخش بزرگی از مردم کشور تأثیر منفی می‌گذارد، اما این همه‌ی ماجرا نیست و تأثیر این پدیده را می‌توان در توقف تولید مواد غذایی،‌ به‌وجود آمدن ناآرامی و شورش و همچنین مهاجرت مشاهده کرد. به‌همین دلیل، عواملی که باعث بروز خشکسالی و سیل در نقاط مختلف دنیا می‌شود می‌تواند سرنوشت یک کشور را رقم بزند.

رویدادهای آب و هوایی حدی پدیده‌هایی هستند که از نظر فراوانی، کمیاب و از شدت بالایی برخوردارند و در هنگام وقوع آن­ها زیست کره و ساکنان منطقه به دشواری می‌توانند خود را با تغییرات ایجاد شده تطبیق دهند. از آنجا که بستر رویدادهای آب و هوایی حدی، شرایط دمایی و بارش های حدی است، بنابر این بررسی داده‌های اقلیمی حدی در این مورد ضروری به‌نظر می‌رسد. از اشکال بارز وقایع حدی در بخش کشاورزی (که اثرگذاری مستقیم بر شرایط موجود هر منطقه دارد) می‌توان رخداد خشکسالی و وقوع سیلاب را برشمرد که به تغییرات میزان، شدت و فراوانی بارش هر منطقه وابسته است.

با توجه به موقعیت جغرافیایی ایران که در منطقه خشک و نیمه خشک جهان واقع شده است. هر ساله شاهد رویدادهای حدی بارش ( خشکسالی و بارشهای شدید منجر به سیل) هستیم. اهمیت بررسی مقادیر حدی بارش، روند تغییرات و فراوانی رخداد این کمیت طی دوره های گذشته و همچنین تأثیر گرمایش جهانی بر روند مقادیر حدی بارش طی دوره های آتی بسیارضروری به‌نظر می‌رسد.

دیربازی است که مدل‌های آب‌و‌هوایی پیش‌بینی کرده‌اند که به‌خاطر افزایش گازهای گلخانه‌ای و متعاقبا گرم‌شدن کره زمین، مناطق مرطوب دنیا به احتمال زیاد مرطوب‌تر (بارانی‌تر) خواهند شد. هوای گرم‌تر باعث تبخیر بیشتر آب اقیانوس‌ها و آبراهه­ها می‌شود و در عین حال هوای گرم‌تر می‌تواند رطوبت بیشتری را در خود نگه دارد. ترکیب چنین عواملی منجر به بارش‌های سیلابی می‌شود. افزایش مصرف سوخت‌های فسیلی روز به‌ روز وضعیت آب و هوا را بدتر می‌کند و به احتمال زیاد منجر به بروز امواج گرمایی مرگبار، آتش‌سوزی جنگل‌ها، خشکسالی و سیل می‌شود.

در رابطه با بارش‌های اخیر باید اشاره کرد که این بارش‌ها ناگهانی نبوده و سازمان هواشناسی کشور از ۱۰ روز قبل از وقوع حتی مقدار بارش را به شکل کمی برآورد کرده بود. برپایه داده‌های سازمان هواشناسی کشور بارندگی‌های ایستگاه هواشناسی اهواز در سال ۲۰۱۸ و ابتدای ۲۰۱۹ کمتر از سال ۱۹۹۷ میلادی است و به‌طور‌کلی این اظهار نظر که این بارش‌ها در ۴۰ سال اخیر بی‌سابقه بوده است اظهار نظر درستی نیست، یا دست‌کم برای تمام مناطق درگیر با سیل صدق نمی‌کند.

باید دقت کنیم که بارش یک متغیر هواشناسی است و سیلی که روی زمین جاری می‌شود یک مسئله هیدرولوژیکی پیچده است. از نظر میزان بارش، اتفاقی که افتاده بی‌سابقه نبوده است. این‌که این بارش در مناطقی منجر به سیل شده، عوامل متعددی در آن دخالت داشته که این عوامل در هر منطقه می تواند متفاوت باشد و باید دقیقاً بررسی و ریشه یابی شوند. از بین رفتن جنگل‌ها، تجاوز به حریم رودخانه، عدم لایروبی و مسدود شدن آبراهه، باز کردن دریچه سدها در زمان نامناسب، و غیره از عوامل ایجاد این سیلاب‌ها بوده‌اند. خشکسالی‌های پیاپی می‌توانند زمینه‌ساز جاری‌شدن سیل ‌شوند. کمبود و یا نبود منابع آبی در سال‌های خشک باعث از بین رفتن پوشش گیاهی می‌شود، نبود پوشش گیاهی نیز منجر به فرسایش خاک شده و این چرخه منجر به تشدید سیل می‌شود. رویدادهای سیل اخیر نشان داد که علاوه بر دخالت‌های نادرست انسان در طبیعت و پاکسازی جنگل‌ها و بیشه‌زارهای پیرامونی شهرها و روستاها، مکان‌یابی نامناسب برخی از روستاها و شهرها نیز در ایجاد این خسارت‌ها بی‌تأثیر نبوده است. به‌عبارت دیگر برخی از این مناطق مسکونی درست در حریم رودخانه‌ها شکل گرفته‌اند و یا این‌که در گذر زمان به سمت رودخانه‌ها توسعه پیدا کرده‌اند. شهرداران و استانداران و مدیریت بحران استان‌ها می­بایست پیش از این، به این مسئله توجه می‌کردند و راه‌های برون‌رفت از این خطرهای احتمالی را برطرف می‌کردند تا از میزان خسارت‌ها به مقدار قابل توجهی کاسته می‌شد. از سوی دیگر برخی از ویژگی­های بارش‌های حدی ایران مانند بیشینه بارش محتمل و منحنی‌های شدت-مدت-فراوانی بارش برای بسیاری از ایستگاه‌ها تهیه نشده است و در آن‌هایی هم که تهیه شده است به‌روز رسانی نشده است. از این‌رو ضروری است تا هرچه سریع‌تر این اطلاعات مهم با استفاده از داده‌های بلند مدت بارش ساعتی و روزانه ایستگاه‌های پراکنده در سطح کشور تهیه و در دسترس برنامه‌ریزان مختلف قرار گیرد تا بر مبنای آن‌ها نسبت به جابجایی روستاهایی که در مکان نامناسب قرار گرفته‌اند و رها‌سازی بستر سیلابی رودخانه‌ها از دست اندازی‌های انسانی هرچه سریع‌تر اقدام شود تا از تکرار چنین حوادثی جلوگیری شود.

 

مهران زند،‌ طیب رضیئی

اعضای هیأت علمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری

 

این مطلب در ایسنا نیز منتشر شد.