تحلیل آماری بارش‌های مولد سیل فروردین ۱۳۹۸ در استان لرستان

 آغاز سال نو خورشیدی در استان لرستان هم‌زمان بود با فعالیت دو سامانه بارشی قوی و گسترده که تمامی استان را تحت تأثیر قرار داد و منجر به سیلاب­های بزرگ و ویرانگری شد. با توجه به وسعت بزرگ و دامنه فراگیر خسارات وارده به زیرساخت­های اقتصادی، منابع طبیعی، کشاورزی و… استان تاکنون اظهار نظرهای متفاوتی در این خصوص طرح شده است. این نوشتار صرفاً به دنبال ارایه تحلیل­های مستند و علمی از دلایل اقلیمی بروز این سیلاب ها است. از آنجائی که سیلاب­ها و چگونگی وقوع و مراحل شکل­گیری آن­ها عمدتاً در حوزه علم هیدرولوژی (آبشناسی) مورد بحث و بررسی قرار می­گیرند، اما شرایط جوی و خصوصاً بارش و مشخصات آن( شدت، مدت و فراونی) به‌ویژه در بازه زمانی کوتاه مدت، نقش بسیار  موثر و تعیین کننده­ای در وقوع سیل دارند. در این نوشتار سیلاب­های فروردین ۱۳۹۸ لرستان عمدتاً از دیدگاه اقلیمی تحلیل می­شود. بدین منظور آمار روزانه بارش پنج ایستگاه سینوپتیک اصلی استان شامل: خرم آباد، الشتر، نورآباد، کوهدشت و پلدخترکه در حوضه آبریز کشکان واقع شده اند مورد بررسی قرار گرفتند.

با بررسی آمار بارش روزانه ایستگاه­‌های سینوپتیک فوق الذکر مشخص شد که دو سامانه بارشی قوی و بسیار گسترده در فاصله روزهای چهارم فروردین ۱۳۹۸ تا سیزدهم همین ماه تقریباً تمامی مناطق استان لرستان را تحت تأثیر قرار داده‌اند. فعالیت اولین سامانه از روز چهارم فروردین شروع و تا پایان روز نهم در بیشتر نقاط استان بارش فراگیر و شدید داشته است. مجموع بارش شش روزه حاصل از این سامانه درکل حوضه کشکان بالغ بر ۱۳۷ میلی‌متر برآورد شده، که بیشترین مقدار آن معادل با ۱۵۷ میلی‌متر در ایستگاه نورآباد و کمترین میزان آن به مقدار ۱۱۶ میلی‌متر در ایستگاه کوهدشت رخ داده است. پس از یک وقفه یک­روزه، دومین سامانه بارشی در روزهای یازدهم تا سیزدهم فروردین در استان لرستان فعال شد. بررسی آماری مقادیر بارش ثبت شده حاصل از این سامانه در ایستگاه‌های هواشناسی مورد نظر نمایانگر بارشی بالغ بر ۱۵۳ میلی‌متر در کل حوضه کشکان است، که بیشترین مقدار آن برابر با ۱۷۲ میلی‌متر در ایستگاه نورآباد و کمترین میزان آن به مقدار ۱۳۶ میلی‌متر در ایستگاه خرم آباد رخ داده است.

در پاره­ای از اظهار نظرها بارش‌های رخ داده شده در استان لرستان را بی‌سابقه و آن‌ها را به دوره بازگشت­های ۱۰۰ و ۲۰۰ ساله نسبت دادند. به‌منظور ارایه تحلیلی کمی و قابل اعتماد از این رویدادها، بیشینه بارش ۲۴ ساعته ایستگاه‌های مورد نظر در یک دوره آماری بلندمدت (از زمان شروع داده برداری تا پایان بارش‌های فروردین ۱۳۹۸)  با استفاده از توزیع‌های مختلف آماری برازش داده شد. نتایج حاصل حاکی از آن است که فقط در ایستگاه سینوپتیک خرم آباد بیشینه بارش ۲۴ ساعته دوره بازگشتی ۱۰۰ ساله داشته است و در سه ایستگاه کوهدشت، پلدختر و الشتر این بارش‌ها دوره بازگشتی ۵۰ ساله و در ایستگاه نورآباد دوره بازگشتی معادل ۷۰ سال داشته‌اند. بنابراین با وجود این‌که بارش­های رخ داده شده، دوره بازگشت­های بالایی داشته­اند و از نوع حدی بوده‌اند، اما ویژگی قابل توجه و برجسته آن­ها شدت بسیار بالا نبوده است که بتواند عامل بروز چنین سیلاب­های مهیبی شود. با مرور مباحث طرح شده یادآور می‌شود که این دو سامانه بارشی با فاصله یک روز استان را تحت تأثیر قرار داده‌اند. سامانه اول طی روزهای چهارم تا نهم فروردین به مدت شش روز و با میانگین ۱۳۷ میلی‌متر درکل، حوضه کشکان و سامانه دوم از یازدهم تا سیزدهم و با معدل بارش ۱۵۷ میلی‌متر، حوضه کشکان را متأثر کرده است. شایان ذکر است که بیشینه بارش های ۲۴ ساعته همه ایستگاه‌ها در این سه روز در روز دوازدهم فروردین و مقارن با مخرب‌ترین سیلاب های چند سال اخیر استان لرستان رخ داده‌اند. بدین ترتیب در یک جمع‌بندی کلی می‌توان این‌گونه نتیجه گیری کرد که تداوم بارش به مدت نه روز متوالی و وقوع بیشینه بارش‌های ۲۴ ساعته در انتهای این دوره بارش، عامل اصلی رخدادهای سیل اخیر در حوضه کشکان  و به دنبال آن در حوضه کرخه بوده، این فرص که  وقوع بارش‌های بسیار  شدید و بی سابقه این حوادث را رقم زده قابل قبول نیست. به عبارت دیگر نقش تداوم بارش‌ها بسیار پر رنگ تر از شدت آن‌ها بوده است. بالا بودن تداوم بارش­ها و نقش اساسی آن­ها در وقوع سیلاب­های اخیر توجه کارشناسان را به این نکته حیاتی جلب می‌کند که اگر به جای تخریب جنگل‌ها و مراتع و تجاوز به حریم رودخانه (تصاویر۱ و ۲)، فعالیت­ها و عملیات مختلف آبخیزداری به میزان کافی در سرشاخه­های حوضه کشکان انجام می شد، هرگز این حجم از خسارت و تلفات اتفاق نمی‌افتاد.

تصاویر ۱ و ۲ نمونه‌هایی از صدها مورد تجاوز به حریم رودخانه (ساخت پارکینگ دربستر رودخانه) و بی‌حرمتی به طبیعت و محیط زیست است. با توجه به تصویر ۱ ملاحظه می‌شود که رودخانه خرم‌رود در سال ۲۰۰۶ تقریباً پرآب بوده است که نشان از زنده‌بودن رودخانه دارد. اما تصویر  ۲ نشان می دهد که خشکسالی بلندمدت سال‌های اخیر باعث شد که مدیران استان لرستان خرم‌رود را مرده تصور کنند و خانه رودخانه را به اشغال خود درآوردند و تبدیل به پارکینگ کنند. چنین اقدامی پیش از این از مدیران استان قم دیده شده‌بود که آن‌ها نیز بستر رودخانه قم رود را به پارکینگ تبدیل کرده بودند. طبیعی است که رودخانه همیشه خانه خود را از انسان‌ها پس می‌گیرند همان‌گونه که در قم، خرم‌آباد و پل‌دختر اتفاق افتاد. بررسی سوابق تاریخی کشور یادآور خشکسالی­ها، سیلاب­ها و نوسانات متعدد بسیار شدید آب و هوایی است. این بلایا  بدون شک در دوران­های گذشته رخ داده و با توجه به شرایط و موقعیت جغرافیایی ایران، قطعاً در آینده نیز روی می‌دهند.  تا زمانی­که منابع طبیعی در کشور مورد دست اندازی و تجاوز قرار گیرد و شهرها خود را در برابر بلایای طبیعی مجهز و ایمن نسازند، باید در انتظار چنین فجایع تلخی بود.

 

 

 

 

مهران زند، طیب رضیئی

اعضا هیئت علمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری