تحلیل کارشناسی سامانه‌های بارش و علل رخداد سیل‌های اخیر

رخ داد بارندگی اخیر بیانگر ورودی توده‌های عظیم بارشی از دریای سیاه و مدیترانه می‌باشد که در ۴۰  الی ۵۰ سال اخیر کم سابقه بوده است. به‌طوری‌که در طی ۲۶ اسفند ۱۳۹۷ تا ۱۲ فروردین ۱۳۹۸ سه سامانه بارشی کشور را فراگرفت که در سامانه بارشی ۲۶ تا ۲۹ اسفند بخش شمالی‌شرقی و به‌خصوص استان گلستان متأثر شد. بررسی بارش ایستگاه‌های استان نشان داد که در طی سه روز رخداد، مقدار بارش ۱۶۶٫۴ میلی‌متر در بندرترکمن تا ۲۴۹ میلی‌متر در رامیان ثبت شده است. بارش رخ داده بیانگر دوره بازگشت نسبتاً بالابوده، لذا امکان رخ داد سیل طبیعی می‌باشد. لازم به توضیح است که رکورد‌های بارش رخ داده در این ایستگاه‌ها ‌نسبت به مقادیر بیشینه ثبت شده کمتر بوده، به‌عبارت دیگر وقایع بارشی بیشتر از این واقعه قبلاً به ثبت رسیده است.

سامانه بارش دوم تا ششم فروردین سال ۱۳۹۸ بخش جنوب‌غربی کشور و استان خوزستان، چهارمحال‌‌بختیاری، کهگیلویه‌و‌بویر‌احمد و لرستان را در برگرفت،که بیشترین بارندگی در ایستگاه ‌کوهرنگ با ۲۸۳ میلی‌متر تا ایمان‌آباد لرستان با ۱۶۳ میلی‌متر گزارش شد. لازم به توضیح است که مقدار بارش بیشینه سه روزه ثبت شده در ایستگاه‌های استان‌های فوق حدود دو برابر بارش این سامانه بارشی بوده است. این موضوع بیانگر آن است که در این منطقه بارش‌های با مشخصات سامانه بارشی ذکر شده طبیعی است.

سامانه بارشی دهم تا دوازدهم فروردین در استان‌های ایلام، لرستان، همدان و بخشی از چهارمحال و ‌‌بختیاری و کرمانشاه را در برگرفته که مرکز سامانه بارشی استان لرستان را تحت پوشش قرار داده است. در این سامانه نیز ایستگاه آبدانان ایلام با ۲۱۶ میلی‌متر تا اران غرب کرمانشاه با ۱۵۱ میلی‌متر بارش دریافت کردند، که نسبت به رکورد ثبت شده در طول دوره‌های آماری ایستگاه نیز در ایستگاه‌های منطقه، حدود ۱۰ درصد بیشتر رخ داده است. این موضوع بیانگر آن است بارش این سامانه حدی بوده، در طول دوره ۴۰ سال گذشته کم‌سابقه بوده است.

بررسی سامانه‌های بارشی رخ داده در ۲۰ روز گذشته نشان داد که بارش‌های صورت گرفته به جز سامانه بارش سوم، دو سامانه بارشی رخ داده در طول سال‌های گذشته نیز سابقه داشته است. نکته قابل تأمل در خصوص سیل‌های جنوب غرب کشور و به‌خصوص حوضه کرخه، دز و کارون، دو واقعه بارشی به فاصله کمتر از پنج روز است. دو سامانه بارش اخیر که در منطقه غرب رخ داده است نشان می‌دهد، مقدار بارش سامانه دوم بیشتر بوده، قاعدتاً‌ باید رواناب و سیل ناشی از آن بیشتر باشد، درصورتی‌که سامانه بارش سوم در حوضه کرخه و دز به‌خصوص کشکان، باعث وقوع سیلاب با دوره بازگشت بسیار بالا شد. باید توجه به مطالب ذکر شده، وقوع بارش‌های مشابه روزهای اخیر در کشور محتمل بوده و موضوع غریبی نیست، از طرفی رخداد سیلاب‌های مشابه با شدت کمتر نیز در مناطق سیل‌گرفته محتمل بوده است. حال این سوال مطرح می‌شود که چرا سامانه بارشی دوم جنوب غرب باعث بروز سیلاب‌های مخرب شد؟ بر اساس علم هیدرولوژی،  علت اصلی و طبیعی این سیلاب، بارش روزهای قبل و ذوب برف به‌همراه بارش شدید می‌تواند باشد. یکی دیگر از علل سیلاب با شدت بالا در منطقه، بحث دست‌کاری بشر بوده است و تبدیل اراضی جنگلی و مرتعی به اراضی دیم و کاهش پوشش گیاهی در منطقه است. با توجه به کشت غالب دیم منطقه که گندم و نخود است و در این فصل در مرحله ابتدایی رویشی خود قرار دارند، توانایی کاهش نیروی بارش را نداشته، لذا خاک به شدت در اثر برخورد باران فرسایش‌پذیر می‌شود. به همین دلیل سیلاب رخداده به شدت گل‌آلود بود.

خسارات وارد بر اثر سیل‌های اخیر ناشی از سه عامل مهم و کلیدی است. ۱) کم توجهی مسئولان به مطالعات و پژوهش‌های صورت‌گرفته در کشور، است. درصورت توجه به مسائل کارشناسی و پژوهش‌های انجام‌شده، می‌بایست اجازه دستیازی به حریم رودخانه‌ها داده نمی‌شد و در نتیجه ظرفیت رودخانه‌ها کاهش نمی‌یافت. درصورت اجرای توصیه‌های آبخیزداری در بالا دست، شدت سیل به شدت کاهش می‌یافت و بارش‌های اخیر منجر به سیلاب‌های تند نمی‌شد. ۲) عدم توجه به هشدارهای هواشناسی و مدیریت نامناسب سدهای بالا دست و کاهش نقش آن‌ها در کنترل سیل. ۳) تعلل در پیشگری از ورود سیلاب  به محدوده مناطق مسکونی (شهری و روستایی)

باقر قرمزچشمه

عضو هیأت علمی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری